Op initiatief van Frankrijk, kwamen de ministers van onderzoek, vertegenwoordigers van de Europese Commissie en vooraanstaande wetenschappers en beleidsmakers vandaag bijeen om wetenschappelijke samenwerking te versterken, met als doel academische vrijheid binnen Europa en wereldwijd te waarborgen.
Minister-president Matthias Diependaele, bevoegd voor wetenschapsbeleid en innovatie, vertegenwoordigde België tijdens de Europese ministeriële vergadering over de ‘Toekomst van Wetenschap in Europa’ in Parijs.
De samenkomst van vandaag vond plaats tegen de achtergrond van toenemende druk op academische vrijheid wereldwijd, veroorzaakt door geopolitieke spanningen en beperkingen in de Verenigde Staten. Forse bezuinigingen op onderzoeksfinanciering en universiteitsbudgetten, met gevolgen voor domeinen zoals gezondheid, klimaat en innovatie, bedreigen de stabiliteit van wetenschappelijk onderzoek.
Op initiatief van Frankrijk, kwamen de ministers van Onderzoek, vertegenwoordigers van de Europese Commissie en vooraanstaande wetenschappers en beleidsmakers bijeen om wetenschappelijke samenwerking te versterken, met als doel academische vrijheid binnen Europa en wereldwijd te waarborgen.
Het ministerieel beleidsdebat vond plaats in het Collège de France, in aanwezigheid van Europees Commissaris voor Onderzoek, Innovatie en Startups, Ekaterina Zaharieva.
Onder leiding van de Franse minister van Hoger Onderwijs en Onderzoek Philippe Baptiste, bespraken de delegaties de impact van de geopolitieke situatie op onderzoek en innovatie binnen Europa, de noodzaak van versterkte academische vrijheid en strategische autonomie, en hoe nationale en regionale inspanningen beter kunnen aansluiten bij bredere Europese strategieën.
Excellentie de enige weg vooruit
Vlaams Minister-President Diependaele benadrukte het belang van onderzoek en innovatie als motor van Europa’s productiviteit en welvaart.
Europa kan alleen competitief blijven door resoluut te kiezen voor uitmuntendheid en topwetenschappers aan te trekken die excelleren in hun vakgebied. Als Europa de thuisbasis wil blijven voor toponderzoekers, is excellentie de enige weg vooruit.
Hij waarschuwde ervoor dat we niet dezelfde fouten mogen maken als elders in de wereld door wetenschapsbeleid als politiek instrument in te zetten.
Wetenschapsbeleid moet altijd in dienst staan van de zoektocht naar waarheid en kennis. Europa heeft een sterke traditie van onderzoek en innovatie, waarbij we een stabiele omgeving creëren voor wetenschappers. De vrijheid en onafhankelijkheid van wetenschappers en onderzoekers garanderen is daarbij van het grootste belang.
“Choose Europe for Science”
Voorafgaand aan de ministeriële bijeenkomst vormde de Sorbonne-universiteit het toneel voor het high level-evenement “Choose Europe for Science”. Hier kwamen vooraanstaande wetenschappers en beleidsmakers samen om de toekomst van onderzoek en innovatie in een veranderende geopolitieke context te bespreken. De conferentie werd afgesloten door toespraken van Europees Commissievoorzitter Ursula von der Leyen en President van Frankrijk Emmanuel Macron.
De keuze voor de Sorbonne als locatie is symbolisch, gezien de universiteit haar lange geschiedenis van academische excellentie en innovatie. Marie Skłodowska-Curie, een van de meest invloedrijke wetenschappers en tweevoudig Nobelprijswinnaar, studeerde en werkte hier. Het "Choose Europe" pilootproject onderdeel van de Marie Skłodowska-Curie Acties (MSCA) binnen het Europese kaderprogramma voor onderzoek en innovatie heeft als doel om getalenteerde onderzoekers van over de hele wereld met duidelijke carrièreperspectieven aan te trekken en te ondersteunen, en zo bij te dragen aan de versterking van de Europese onderzoeksruimte.
Elisabeth Borne, minister van Staat, minister van Nationale Onderwijs, Hoger Onderwijs en Onderzoek en Europees Commissaris voor Startups, Onderzoek en Innovatie, Ekaterina Zaharieva openden het evenement. Tijdens de rondetafelgesprekken wezen experten op het groeiende risico dat, als gevolg van externe beleidsbeslissingen, de controle en toegang tot essentiële databanken en cruciale datasets verloren gaan, wat de continuïteit van wetenschappelijk onderzoek in gevaar brengt. Verschillende experten benadrukten de noodzakelijkheid om de eigen wetenschappelijke ecosystemen en infrastructuren te versterken.
Aankondiging von der Leyen
Europees Commissievoorzitter von der Leyen herbevestigde opnieuw dat Europa’s toewijding aan wetenschappelijk leiderschap en grensverleggend, collaboratief onderzoek. Ze benadrukte dat Europa een mondiaal centrum voor academische vrijheid en onderzoeksexcellentie moet zijn en blijven. De Europese Commissie werkt actief aan het versterken van de aantrekkelijkheid van Europa voor onderzoekers wereldwijd, zodat wetenschappelijk talent de EU als een topbestemming beschouwt.
Von der Leyen liet geen ruimte voor twijfel:
Helaas zien we vandaag dat de rol van wetenschap in de wereld en de noodzaak van investeringen in fundamenteel, vrij en open onderzoek in vraag worden gesteld. Wat een gigantische misrekening.
De Commissie zal een nieuw investeringspakket van 500 miljoen euro (2025-2027) voorstellen gericht op het versterken van Europees wetenschappelijk onderzoek. Als deel hiervan wordt via de Europese Onderzoeksraad (i.e. European Research Council) een zevenjarige “supersubsidie” gelanceerd, gericht op de meest veelbelovende onderzoekers, om hen een duurzaam langetermijnperspectief te bieden wat hen in staat stelt om baanbrekend onderzoek binnen Europa voort te zetten.
Via het pilootproject “Choose Europe” binnen het Marie Skłodowska-Curie Actions (MSCA) werkprogramma 2025 (i.e. Horizon Europa) versterkt de Europese Commissie haar steun voor jonge onderzoekers.
MSCA is het referentieprogramma van de Europese Unie voor doctoraal onderwijs en postdoctorale opleidingen. Het ’Choose Europe’-initiatief werd voorgesteld in het Heitor-rapport (d.d. oktober 2024), een onafhankelijk expertenrapport dat strategische aanbevelingen formuleerde voor de COM m.b.t. het volgend (i.e. 10de) Europees Kaderprogramma voor O&I. Het nieuwe initiatief heef als doel om jonge onderzoekers te ondersteunen tijdens of na hun eerste postdoctorale positie en tegelijkertijd de braindrain en onzekerheid in wetenschappelijke carrières in Europa aan te pakken. Instellingen die deze onderzoekers hosten, moeten zich ertoe verbinden hen een kans op vaste aanstelling te bieden na de financieringsperiode.
Verder wil de Commissie academische vrijheid verder bevorderen door dit wettelijk te verankeren in een Europese onderzoeks- en innovatieruimte-wet (i.e. European Research Area, ERA-act).
De prioriteit is om wetenschap in Europa open en vrij te houden (…) we willen het vrije verkeer van data en kennis, zoals we dat doen voor goederen, talenten en kapitaal in onze interne markt. En we willen de vrijheid van wetenschappelijk onderzoek wettelijk verankeren in een nieuwe European Research Area Act
Het belang van de ERA werd zowel in het Letta-rapport benadrukt alsook door Commissievoorzitter von der Leyen met haar voorstel voor wetgevend initiatief. Het betreft het invoeren van het vrije verkeer van “onderzoek, innovatie, kennis en onderwijs” als vijfde vrijheid in de Europese Unie om het innovatievermogen van de interne markt te versterken, waarbij er vrijheid is om te onderzoeken, verkennen, creëren zonder beperkingen van disciplinaire en kunstmatige grenzen. Eén van de belangrijke aspecten is de mobiliteit van onderzoekers binnen de EU en daarbuiten versterken (door administratieve en juridische belemmeringen weg te nemen)
Europees Commissaris voor Start-Ups, Onderzoek en Innovatie, Ekaterina Zaharieva kondigde eerder ook al aan dat wetgeving inzake academische vrijheid als deel van de ERA-act zal opgenomen worden. Dit is ook een reactie op een resolutie van het Europees Parlement over de promotie van wetenschappelijke vrijheid. De Europese Commissie werkt aan een studie over wetenschappelijke vrijheid, die een beeld moet schetsen van de huidige (juridische) situatie in de lidstaten.
Verder benadrukte von der Leyen ook het belang van de Startup- en Scaleup-strategie, die eind mei wordt verwacht en de basis legt voor de Europese innovatiewet (begin 2026). De strategie stimuleert een innovatievriendelijke omgeving die de groei van Europese start-ups en scale-ups binnen de interne markt vereenvoudigt en versnelt. De Europese Innovatiewet zal als doel hebben regelgeving te stroomlijnen en toegang tot durfkapitaal voor startups en scaleups te vergemakkelijken.
Von der Leyen gaf aan te ‘geloven dat wetenschap de sleutel tot de toekomst van Europa is. Zonder wetenschap kunnen we de globale uitdagingen van vandaag niet aan, van gezondheidzorg tot nieuwe technologieën, van het klimaat tot de oceanen’ en benadrukte dat wetenschap geen grenzen kent en dat de EU een sterke, open en vrije wetenschappelijke omgeving zal blijven stimuleren. Het ‘Choose Europe for Science-initiatief’ past binnen een bredere visie om Europa als wereldleider in onderzoek en innovatie te positioneren.
President Macron: vrije wetenschap als basis voor Europa’s concurrentievermogen
President Macron benadrukt dat vrije wetenschap essentieel is voor Europa’s concurrentievermogen en dat strategische autonomie versterkt moet worden door grootschalige investeringen in fundamenteel en toegepast onderzoek. Hij waarschuwt voor geopolitieke risico’s die de toegang tot cruciale databanken bedreigen en pleit voor de oprichting van alternatieve Europese infrastructuren.
Europa moet aantrekkelijk blijven voor internationaal wetenschappelijk talent, onder meer via programma’s zoals Choose Europe for Science en France 2030, die miljarden investeren in AI, klimaatwetenschap, gezondheid en geavanceerde technologieën. Hij roept op tot een vereenvoudiging van administratieve processen en snellere innovatie, zodat Europa niet achterblijft bij de VS en andere wereldspelers.
Tot slot doet hij een oproep aan jonge wetenschappers, en vooral jonge vrouwen, om zich aan te sluiten bij Europa’s wetenschappelijke toekomst. Het behoud van academische vrijheid, een sterke onderzoeksinfrastructuur en een onafhankelijk kennis- en innovatiemodel moeten Europa positioneren als een wereldleider in onderzoek en technologie.
De conferentie "Choose Europe for Science" heeft duidelijk gemaakt dat Europa vastbesloten is om zijn positie als wereldleider in wetenschappelijk onderzoek en innovatie te versterken. De toespraken van Ursula von der Leyen en Emmanuel Macron benadrukten het cruciale belang van wetenschap voor de toekomst van Europa. Hun oproepen tot versterking van de wetenschappelijke infrastructuur, bescherming van academische vrijheid en stimulering van innovatie onderstrepen de noodzaak van een gezamenlijke inspanning om Europa aantrekkelijk te houden voor wetenschappelijk talent.
